Stručni nadzor nad mrežom biblioteka Tuzlanskog kantona: analiza stanja, iskustva, izazovi i preporuke za unapređenje

1. Uvod

Biblioteke predstavljaju ključnu infrastrukturu obra­zovnog, kulturnog i naučnog razvoja svake zajedni­ce. U kontekstu decentralizovanog sistema upravlja­nja u Bosni i Hercegovini, kantoni imaju značajnu autonomiju u organizovanju bibliotečke djelatnosti, što nameće potrebu za redovnim stručnim nadzorom kako bi se osigurala primjena standarda i kontinuira­no poboljšanje usluga i efikasnost poslovanja.

Ovaj rad pripremljen je na osnovu terenskog istra­živanja, analize dokumenata i intervjua provedenih u okviru redovnih matičnih poslova JU Narodne i univerzitetske biblioteke “Derviš Sušić” Tuzla to­kom 2023–2024. godine, a sljedeći stručni nadzor obuhvatiće srednjoškolske i osnovnoškolske bibli­oteke u 2025/2026. godini.

Bibliotečka djelatnost u Tuzlanskom kantonu regu- lisana je Zakonom o bibliotečkoj djelatnosti (Služ­bene novine Tuzlanskog kantona, br. 6/00, 15/11 i 7/17), koji u članu 28. definiše matične poslove Biblioteke kantona JU Narodna i univerzitetska bi­blioteka “Derviš Sušić” Tuzla koja obavlja funkciju centralne matične biblioteke za područje kantona, što uključuje nadzor nad radom 167 biblioteka ra­zličitih tipova.

Nakon dugogodišnjeg prekida aktivnog matičnog rada zbog kadrovskih problema, Služba za matične poslove i razvoj bibliotekarstva obnovila je svoj rad u oktobru 2023. godine. Ovaj rad predstavlja rezul­tate prvog sveobuhvatnog stručnog nadzora prove­denog u posljednjih nekoliko godina.

JU Narodna i univerzitetska biblioteka “Derviš Su- šić” Tuzla, kao centralna matična biblioteka kanto­na, odgovorna je za: povezivanje biblioteka u bibli- otečko-informacioni sistem kantona, organizovanje naučnoistraživačkog rada iz bibliotečke djelatnosti, pružanje stručne pomoći bibliotekama i izradu me­todskih uputstava, obavljanje stručnog nadzora nad radom biblioteka i praćenje i proučavanje stanja bi­blioteka u kantonu.

1. Introduction

Libraries represent key infrastructure for the edu­cational, cultural, and scientific development of ev­ery community. In the context of the decentralized management system in Bosnia and Herzegovina, cantons have significant autonomy in organizing library activities, which necessitates regular profes­sional supervision to ensure the application of stan­dards and continuous improvement of services and business efficiency.

This work was prepared based on field research, document analysis, and interviews conducted with­in the framework of regular coordinating library services of the Public Institution National and Uni­versity Library “Derviš Sušić” Tuzla during 2023– 2024, and the following professional supervision will cover secondary school and primary school libraries in 2025/2026.

Library activity in Tuzla Canton is regulated by the Law on Library Activity (Službene novine TK, No. 6/00, 15/11 and 7/17), which in Article 28 defines the coordinating library services of the Canton Li­brary—Public Institution National and University Library “Derviš Sušić” Tuzla, which performs the function of the central coordinating library for the canton area, including supervision over the work of 167 libraries of different types.

After a long-standing interruption of active coor­dinating library work due to staffing problems, the Department for Coordinating Library Services and Library Development renewed its work in October 2023. This work represents the results of the first comprehensive professional supervision conducted in recent years.

The Public Institution National and University Li­brary “Derviš Sušić” Tuzla, as the central coordi­nating library of the canton, is responsible for: con­necting libraries into the library-information system of the canton, organizing scientific research work in library activity, providing professional assistance

114

Muharemagić

Glavni cilj ovog stručnog rada je da kroz analizu provedenog stručnog nadzora:

Metodologija istraživanja u okviru stručnog rada temelji se na kombinaciji kvantitativnih i kvalita­tivnih segmenata, čime se osigurava sveobuhvatna analiza rada institucija. Kvantitativni segment omo­gućava objektivno mjerenje učestalosti i zastuplje­nosti određenih pojava, dok kvalitativni segment pruža dublje razumijevanje procesa, odnosa i kon­teksta, čime se postiže cjelovit uvid u funkcional­nost i efikasnost stručnog nadzora.

Kvantitativni segment stručnog nadzora uključivao je sistematsko prikupljanje statističkih podataka, evidentiranje učestalosti pojava i upotrebu stan­dardiziranih instrumenata za mjerenje. Ova kom­ponenta metodologije omogućila je identifikaciju obrazaca i trendova u radu institucija, što predstav­lja temelj za planiranje daljih intervencija i unapre­đenja procesa. U tu svrhu u okviru elemenata struč­nog nadzora unutar matične Biblioteke “Derviš Su- šić” Tuzla po prvi puta primijenjeni su strukturirani zapisnici s detaljnim analizama zatečenog stanja, analiza godišnjih statističkih obrazaca i pregled in­ventarnih knjiga i evidencija.

Kvalitativni segment istraživanja bio je usmjeren na opažanje, intervjue sa zaposlenima i korisnicima te analizu sadržaja relevantnih dokumenata i proce­dura. Ova metoda omogućila je sagledavanje kva­litete rada, dinamike unutar institucija i subjektiv­nih iskustava učesnika, čime su kvantitativni nalazi dobili kontekst i dodatnu vrijednost u interpretaciji rezultata. Takav pristup podrazumijevao je terenske obilaske s fizičkim pregledom prostora, detaljne razgovore s bibliotečkim osobljem i analizu organi­zacijske dokumentacije.

to libraries and developing methodological instruc­tions, conducting professional supervision over li­brary work, and monitoring and studying the state of libraries in the canton.

The main objective of this professional work is to, through analysis of the conducted professional su­pervision:

The research methodology within the professional work is based on a combination of quantitative and qualitative segments, which ensures a comprehen­sive analysis of institutional work. The quantitative segment enables objective measurement of frequen­cy and representation of certain phenomena, while the qualitative segment provides a deeper under­standing of processes, relationships, and context, thereby achieving complete insight into the func­tionality and efficiency of professional supervision.

The quantitative segment of professional supervi­sion included systematic collection of statistical data, recording of frequency of occurrences, and use of standardized measuring instruments. This component of the methodology enabled identifi­cation of patterns and trends in institutional work, which represents the foundation for planning fur­ther interventions and process improvements. For this purpose, within the elements of professional supervision at the coordinating Library “Derviš Sušić” Tuzla, structured minutes with detailed analyses of the found situation, analysis of annual statistical forms, and review of inventory books and records were applied for the first time.

The qualitative segment of the research was focused on observation, interviews with employees and us­ers, and content analysis of relevant documents and procedures. This method enabled insight into work

115

BOSNIACA 2025; 30: 113-134

Uzorak je obuhvatio devet javnih biblioteka, tri spe­cijalne biblioteke, trinaest organizacionih jedinica Univerzitetske biblioteke i određeni broj školskih biblioteka.

Integracija kvantitativnih i kvalitativnih segmenata metodologije omogućila je sintezu podataka i stva­ranje cjelovite slike stručnog nadzora. Kvantitativni podaci su ukazivali na opće trendove i učestalost pojava, dok su kvalitativni segmenti omogućili tumačenje tih trendova i razumijevanje dubinskih uzroka, što je rezultiralo preciznijim preporukama za unapređenje prakse.

Ovo je prvi put da se u Tuzlanskom kantonu primje­njuje sistemski pristup stručnom nadzoru s pisanim zapisnicima i formalnim preporukama, za razliku od prethodnih posjeta koje nisu bile formalizirane.

Stručni nadzor biblioteka u Bosni i Hercegovini rea- lizovan je u skladu s nacionalnim pravnim okvirom, koji je hijerarhijski strukturiran i obuhvata zakone, pravilnike i druge propise na kantonalnom nivou. Svaka biblioteka funkcioniše unutar zakonodavnog okvira kantona u kojem je smještena, a istovremeno podliježe odredbama federalnih i državnih zakona koji definišu standarde rada, upravljanja i profesio­nalne odgovornosti. Implementacija stručnog nad­zora provodi se kroz precizne zakonske zahtjeve Zakona o bibliotečkoj djelatnosti Tuzlanskog kan­tona (Službene novine TK, br. 6/00, 15/11 i 7/17, str. 245) te članove 17, 19, 25. i 28, koji detaljno defini- šu obaveze nadzora, izvještavanja, standardizaciju usluga i odgovornost rukovodilaca biblioteka. Ovi propisi omogućavaju da stručni nadzor bude siste­matičan, transparentan i usmjeren na kontinuirano unapređenje kvaliteta rada biblioteka.

Stručni nadzor biblioteka u BiH regulisan je hijerar­hijski strukturiranim pravnim okvirom. Na kanto­nalnom nivou to su: Zakon o bibliotečkoj djelatnosti Tuzlanskog kantona (Službene novine TK, br. 6/00, 15/11 i 7/17), Pravilnik o uslovima za osnivanje i rad biblioteka (Službene novine TK, br. 03/01, 12/11, str. 1-3), Pravilnik o tehničko-zaštitnim mjerama za čuvanje bibliotečke građe (Službene novine TK, br. 03/01, str. 1-2) i Pravilnik o stručnim zvanjima, uslo- vima i načinu sticanja stručnih zvanja u bibliotečkoj djelatnosti (Službene novine TK, br. 03/01, str. 1-7). Iz tih zakonskih okvira proizilaze ključni zakonski zahtjevi koji se ogledaju u sljedećem:

- Član 17: Javne biblioteke osnivaju se kao sa­mostalne institucije,

quality, dynamics within institutions, and subjec­tive experiences of participants, whereby quantita­tive findings gained context and additional value in result interpretation. Such an approach involved field visits with physical inspection of premises, de­tailed conversations with library staff, and analysis of organizational documentation.

The sample included nine public libraries, three special libraries, thirteen organizational units of the University Library, and a selective number of school libraries.

The integration of quantitative and qualitative seg­ments of the methodology enabled data synthesis and creation of a complete picture of professional su­pervision. Quantitative data indicated general trends and frequency of occurrences, while qualitative seg­ments enabled interpretation of these trends and un­derstanding of deep causes, which resulted in more precise recommendations for practice improvement. This is the first time in Tuzla Canton that a sys­tematic approach to professional supervision with written minutes and formal recommendations has been applied, unlike previous visits that were not formalized.

Professional supervision of libraries in Bosnia and Herzegovina is realized in accordance with the na­tional legal framework, which is hierarchically struc­tured and includes laws, regulations, and other pro­visions at the cantonal level. Each library functions within the legislative framework of the canton in which it is located, while simultaneously being sub­ject to provisions of federal and state laws that de­fine work standards, management, and professional responsibility. Implementation of professional super­vision is carried out through precise legal require­ments, the Law on Library Activity of Tuzla Canton (Službene novine TK, No. 6/00, 15/11 and 7/17, p. 245), and Articles 17, 19, 25, and 28, which define in detail the obligations of supervision, reporting, service standardization, and responsibility of library managers. These regulations enable professional su­pervision to be systematic, transparent, and focused on continuous improvement of library work quality.

Professional supervision of libraries in Bosnia and Herzegovina is regulated by a hierarchically structured legal framework. At the cantonal level these are: Law on Library Activity of Tuzla Can­ton (Službene novine TK, No. 6/00, 15/11 and 7/17), Rulebook on Conditions for Establishment

116

Muharemagić

Uz nacionalni zakonski okvir, stručni nadzor u Bosni i Hercegovini dodatno je usklađen s među­narodnim standardima, uključujući smjernice In­ternational Federation of Library Associations and Institutions / Međunarodne federacije bibliotečkih udruženja i institucija (IFLA) i United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization / Organizacije Ujedinjenih nacija za obrazovanje, na­uku i kulturu (UNESCO), koji postavljaju globalne principe najboljih praksi u bibliotečkoj djelatnosti. Integracija međunarodnih standarda s lokalnim za­konodavstvom omogućava bibliotekama da razvija­ju usluge koje zadovoljavaju i profesionalne norme i potrebe korisnika, čime se podiže ukupni kvalitet bibliotečkih usluga. Takva kombinacija regulati­ve i međunarodnih smjernica garantuje da stručni nadzor ne funkcioniše samo kao formalnost već kao efikasan instrument praćenja i kontinuiranog razvoja biblioteka, omogućavajući da se lokalne specifičnosti usklade sa savremenim standardima i trendovima u oblasti informisanja, očuvanja kul­turne baštine i edukacije korisnika. IFLA – UNES­CO Manifest javnih biblioteka (IFLA & UNESCO, 2022) ažurirana je verzija prethodno usvojenog ma­nifesta iz 1994. godine, koji su zajednički pripremi­li Međunarodna federacija bibliotečkih udruženja i institucija (IFLA) i Ujedinjene nacije za obrazova­nje, nauku i kulturu (UNESCO), s ciljem da održa­va savremene izazove i ulogu javnih biblioteka u današnjem društvu.

U pogledu smjernica koje služe kao praktičan vo­dič školskim bibliotekarima i donosiocima odluka u obrazovanju tu su Smjernice za školske biblioteke (IFLA, 2015). Ovaj dokument kreiran je kako bi se osiguralo da svi učesnici i nastavnici imaju pristup efikasnim programima školskih biblioteka, koje vode kvalifikovani stručnjaci.

Stavljajući fokus na osiguranje kvalitete pristupa informacijama, podršku obrazovanju i istraživanju, razvoj digitalnih resursa i otvorene nauke, kao i saradnju na nacionalnom i međunarodnom nivou, Međunarodna federacija bibliotečkih udruženja i institucija (IFLA) izradila je Smjernice za školske

and Operation of Libraries (Službene novine TK, No. 03/01, 12/11, pp. 1-3), Rulebook on Technical- Protective Measures for Preserving Library Materi­als (Službene novine TK, No. 03/01. pp. 1-2), and Rulebook on Professional Titles, Conditions and Method of Acquiring Professional Titles in Library Activity (Službene novine TK, No. 03/01, pp. 1-7). From the stated legal frameworks arise key legal re­quirements that are reflected in the following:

Along with the national legal framework, profes­sional supervision in Bosnia and Herzegovina is additionally aligned with international standards, including guidelines of the International Federation of Library Associations and Institutions (IFLA) and the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO), which set global principles of best practices in library activity. Inte­gration of international standards with local legisla­tion enables libraries to develop services that satisfy both professional norms and user needs, thereby raising the overall quality of library services. Such a combination of regulations and international guide­lines guarantees that professional supervision func­tions not only as a formality, but as an efficient in­strument for monitoring and continuous library de­velopment, enabling local specificities to be aligned with contemporary standards and trends in the field of information, preservation of cultural heritage, and user education. The IFLA/UNESCO Public Library Manifesto (IFLA & UNESCO, 2022) is an updated version of the previously adopted manifesto from 1994, jointly prepared by the International Federa­tion of Library Associations and Institutions (IFLA) and the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO), with the aim of addressing contemporary challenges and the role of public libraries in today’s society.

Regarding guidelines that serve as a practical guide for school librarians and decision-makers in educa­tion, there are the School Library Guidelines (IFLA, 2015). This document was created to ensure that all participants and teachers have access to efficient

117

BOSNIACA 2025; 30: 113-134

biblioteke – IFLA School Library Guidelines, 2nd edition (IFLA, 2015). Ovaj dokument je dostupan i u hrvatskom prijevodu, u izdanju Hrvatskog knjiž­ničarskog društva: Smjernice za školske knjižnice (HKD, 2016), dok se za akademske i istraživačke biblioteke primjenjuju Smjernice Hrvatskog knjiž­ničarskog saveza (HKD, 2015) koje sadrže relevan­tne preporuke.

Tokom vršenja stručnog nadzora primijenjeni su jasno definisani kriteriji koji omogućavaju sveobu­hvatnu procjenu rada biblioteke, njenog usklađiva­nja sa zakonskim i profesionalnim standardima te ukupne funkcionalnosti u praksi. Na osnovu tih kri­terija sagledani su organizacioni, kadrovski i pro­gramski aspekti rada, kao i kvalitet pruženih usluga korisnicima.

U periodu od 2023. do 2024. godine nadzorom su obuhvaćene 22 biblioteke direktno i 131 biblioteka preko dosijea, što je predstavljeno u sljedećem ta­belarnom prikazu:

school library programs, managed by qualified pro­fessionals.

Focusing on ensuring quality access to information, support for education and research, development of digital resources and open science, as well as coop­eration at the national and international level, the International Federation of Library Associations and Institutions (IFLA) developed the School Li­brary Guidelines – IFLA School Library Guide­lines, 2nd edition (IFLA, 2015). This document is also available in Croatian translation, published by the Croatian Library Association: Smjernice za školske knjižnice (HKD, 2016), while for academic and research libraries, the Guidelines of the Croa­tian Library Association (HKD, 2015) are applied, which contain relevant recommendations.

During professional supervision, clearly defined criteria were applied that enable comprehensive as­sessment of library work, its compliance with legal and professional standards, and overall functional­ity in practice. Based on these criteria, organiza­tional, staffing, and programmatic aspects of work were examined, as well as the quality of services provided to users.

In the period 2023–2024, supervision covered 22 libraries directly and 131 libraries through dossiers, which is presented in the following table:

118

Muharemagić

S aspekta geografske distribucije nadzor je obu- hvatao: Grad Tuzlu, Banoviće, Čelić, Gračanicu, Gradačac, Kalesiju, Kladanj, Lukavac, Srebrenik, Živinice i ostale opštine Tuzlanskog kantona.

Kada su u pitanju kriteriji za procjenu, kao unapri­jed definisani pokazatelji i mjerila za vrednovanje, ocjenu i donošenje odluka, s aspekta materijalno- tehničkih uslova posmatrani su adekvatnost prosto­ra i lokacije biblioteke, opremljenost namještajem i opremom, pristupačnost za osobe s invaliditetom i bezbjednosni i ambijentalni uslovi. Na okolnosti kriterija kadrovskih resursa od značaja su broj i struktura zaposlenih, stručne kvalifikacije i bibli- otečka zvanja, položeni stručni ispiti uposlenika i kontinuirano stručno usavršavanje.

Bibliotečki fond posmatran je kroz kriterije veličine i strukture fonda, nabavnu politiku i aktuelnosti li­terature, obradu i katalogizaciju fonda te postojanje zavičajne zbirke. U kontekstu bibliotečkih usluga primijenjeni kriteriji odnose se na postojanje i funk- cionisanje osnovnih bibliotečkih usluga (pozajmi­ca, čitaonica), dodatne programe i aktivnosti, radno vrijeme i dostupnost korisnicima te vođenje statisti­ke korištenja usluga biblioteke.

Za inkluziju u proces informatizacije primijenjeni su kriteriji članstva u COBISS sistem (Co-operative Online Bibliographic System and Services / Koope­rativni online bibliografski sistem i servisi), zastu­pljenost računarske opreme, postojanje digitalnih kataloga i zastupljenost online usluge (dostupnost e-kataloga, online rezervacija knjiga i digitalnih servisa).

Inovacije u pristupu podrazumijevaju nove, krea­tivne i efikasne metode pomoću kojih se pristupilo cijelom procesu analize i unapređenja, a sve u ci­lju bolje organizacije i pružanja kvalitetnije uslu­ge korisnicima. U tu svrhu po prvi put su korišteni formalizovani zapisnici, odnosno standardizovani zapisnici koji sadrže: detaljnu analizu zatečenog stanja, konkretne preporuke i definisanje konkretne zakonske obaveze u cilju otklanjanju nedostataka. Uspostavljen je dosije sistem kao centralizovani sistem evidencije svih biblioteka s registrom bibli­oteka i bibliotekara (131 institucija od ukupno 167 biblioteka), godišnjim statističkim obrascima i kon­tinuiranim ažuriranjem podataka.

From the aspect of geographical distribution, super­vision covered: the City of Tuzla, Banovići, Čelić, Gračanica, Gradačac, Kalesija, Kladanj, Lukavac, Srebrenik, Živinice, and other municipalities of Tu­zla Canton.

When it comes to assessment criteria, as predefined indicators and criteria for evaluation, assessment, and decision-making, from the aspect of material- technical conditions, the adequacy of library space and location, furnishing and equipment, accessibil­ity for persons with disabilities, and safety and en­vironmental conditions were examined. Regarding staffing resources criteria, the number and struc­ture of employees, professional qualifications and library titles, passed professional examinations of employees, and continuous professional develop­ment are significant.

The library collection was examined through cri­teria of collection size and structure, acquisition policy and literature currency, collection process­ing and cataloging, and existence of a local heritage collection. In the context of library services, ap­plied criteria relate to the existence and functioning of basic library services (lending, reading room), additional programs and activities, working hours and accessibility to users, and keeping statistics on library service usage.

For inclusion in the informatization process, criteria applied were membership in the COBISS system (Co-operative Online Bibliographic System and Services), representation of computer equipment, existence of digital catalogs, and representation of online services (e-catalog availability, online book reservation, and digital services).

Innovations in approach imply new, creative, and efficient methods through which the entire process of analysis and improvement was approached, all with the aim of better organization and providing better quality service to users. For this purpose, for­malized minutes were used for the first time, i.e., standardized minutes containing: detailed analysis of the found situation, specific recommendations, and definition of specific legal obligations to elimi­nate deficiencies. A dossier system was established as a centralized system for recording all libraries with a register of libraries and librarians (131 insti­tutions out of a total of 167 libraries), annual statis­tical forms, and continuous data updating.

119

BOSNIACA 2025; 30: 113-134

U Tabeli 1. obuhvaćen je skup podataka nakon iz­vršenog uvida u rad javnih biblioteka u Tuzlanskom kantonu, a koji podrazumijeva naziv biblioteke, godinu osnivanja, status biblioteke, fond, članstvo u COBISS-u (Co-operative Online Bibliographic Systems and Services / Kooperativni online bibli­ografski sistemi i servisi ) i zastupljenost stručnog kadra.

Table 1 includes a set of data after inspection of public library work in Tuzla Canton, which includes library name, year of establishment, library status, collection, COBISS membership (Co-operative On­line Bibliographic Systems and Services), and rep­resentation of professional staff.

Tabela 1. Osnovni podaci o javnim bibliotekama Tuzlanskog kantona

Table 1. Basic Data on Public Libraries of Tuzla Canton

Na osnovu prikupljenih podataka definisani su ključni problemi kao najvažnija, centralna i osnov­na pitanja i poteškoće koje bi trebalo riješiti, a u cilju uspostavljanja kvalitete, napretka i rezultata. Od obuhvaćenog uzorka u 55% biblioteka uočeni su statusni problemi, naime pet do devet biblioteka funkcioniše u sastavu kulturnih centara, što nije u skladu s odredbama člana 17. Zakona o bibliotečkoj djelatnosti Tuzlanskog kantona (Službene novine TK, br. 6/00, 15/11 i 7/17) koji propisuje da se javne biblioteke osnivaju kao samostalne institucije.

Nadalje, uočen je problem nedovoljne informati­zacije jer u istom uzorku 55% biblioteka ne koristi

Based on collected data, key problems were de­fined as the most important, central, and fundamen­tal issues and difficulties that should be resolved, with the aim of establishing quality, progress, and results. From the covered sample, status problems were identified in 55% of libraries; namely, five to nine libraries function within cultural centers, which is not in accordance with the provisions of Article 17 of the Law on Library Activity of Tuzla Canton (Službene novine TK, No. 6/00, 15/11 and 7/17), which prescribes that public libraries are es­tablished as independent institutions.

120

Muharemagić

COBISS sistem, samo četiri biblioteke su aktivno uključene, dvije biblioteke imaju potpisane pristu­pnice, ali ne koriste sistem, dok tri biblioteke nisu ni u procesu priključenja sistemu. Povezanost bibli­oteka COBISS sistemu prikazana je u Tabeli 2.

Furthermore, a problem of insufficient informati­zation was identified because in the same sample 55% of libraries do not use the COBISS system; only four libraries are actively included, two librar­ies have signed access agreements but do not use the system, while three libraries are not even in the process of joining the system. Library connectivity to the COBISS system is shown in Table 2.

Tabela 2. Povezanost biblioteka s COBISS-om po tipovima Table 2. Library COBISS Connectivity by Type

COBISS sistem predstavlja zajednički informacio- ni sistem biblioteka koji omogućava katalogizaciju, razmjenu i pristup bibliografskim podacima u okvi­ru jedinstvene mreže. U Bosni i Hercegovini, sistem funkcioniše kao COBISS.BH, dio šireg regionalnog sistema koji povezuje biblioteke u više zemalja Ju­goistočne Evrope.

Značaj kadrovskog kapaciteta leži u tome da bez adekvatnog broja i kvaliteta ljudi nijedna institucija pa tako ni bibliotečka ne može ispuniti svoju misi­ju. Kroz tabelarni prikaz u Tabeli 3. predstavljena je analiza kadrovske strukture u uzetom uzorku.

The COBISS system represents a common library information system that enables cataloging, ex­change, and access to bibliographic data within a unified network. In Bosnia and Herzegovina, the system functions as COBISS.BH, part of a broad­er regional system connecting libraries in multiple countries of Southeast Europe.

The significance of staffing capacity lies in the fact that without an adequate number and quality of peo­ple, no institution, including library institutions, can fulfill its mission. Table 3 presents an analysis of staffing structure in the sampled libraries.

Tabela 3. Analiza kadrovske strukture javnih biblioteka Table 3. Analysis of Public Library Staffing Structure

Značajan problem predstavlja nedovoljan broj stručnog bibliotečkog kadra. Prema Pravilniku o uslovima za osnivanje i rad biblioteka (Službene novine TK, br. 03/01, 12/11), samostalna biblioteka

A significant problem is the insufficient number of professional library staff. According to the Rule­book on Conditions for Establishment and Opera­tion of Libraries (Službene novine TK, No. 03/01,

121

BOSNIACA 2025; 30: 113-134

treba imati najmanje tri stručna bibliotečka radnika s položenim stručnim ispitom, od kojih najmanje dva s visokom stručnom spremom. Ova norma nije ispunjena u većini analiziranih biblioteka.

Najveći problem uočen je u Gradskoj biblioteci Če- lić, gdje nema stručnog bibliotečkog kadra, dok je najbolju praksu pokazala JU Javna biblioteka “Alija Isaković” Gradačac, koja je jedna od najorganizo- vanijih javnih biblioteka na području Tuzlanskog kantona, koja kontinuirano prati i primjenjuje sa- vremenu bibliotečku praksu i ima najbolju kadrov­sku strukturu. Pozitivne rezultate pokazala je i JU Javna biblioteka Kladanj, kao druga biblioteka na području Tuzlanskog kantona koja je pokazala vi­sok stepen usklađenosti sa standardima, a koja kon­tinuirano prati savremenu bibliotečku praksu i ima dobru kadrovsku strukturu.

Posmatrano u uzetom uzorku, fond bibliotečke gra­đe kreće se od 12.968 bibliotečkih jedinica (Grad­ska biblioteka Čelić) do preko 30.000 u većim bi­bliotekama. Pravilnikom o uslovima za osnivanje i rad biblioteka (Službene novine TK, br. 03/01, 12/11, str. 1-3) propisano je da samostalna bibliote­ka treba da ima fond od najmanje 15.000 knjiga i 25 naslova periodičnih publikacija. Značajan problem predstavlja nepostojanje propisanih bibliotečkih ka­taloga u nekoliko biblioteka i neadekvatan smještaj građe koji ne prati stručne standarde (UDK klasifi­kacija).

Većina biblioteka u Tuzlanskom kantonu raspola­že zastarjelom tehničkom opremom, što otežava implementaciju savremenih bibliotečkih sistema. Posebno je izražen problem nedostatka adekvatne opreme za rad u sistemima COBISS/Katalogizacija i COBISS/Pozajmica.

Analiza stanja biblioteka u Tuzlanskom kantonu obuhvatila je i kontrolu tri specijalne biblioteke ta­belarno prikazane:

12/11), an independent library should have at least three professional library workers with passed pro­fessional examination, of which at least two with higher education. This norm is not met in most ana­lyzed libraries.

The biggest problem was identified in City Library Čelić, which has no professional library staff, while best practices were shown by PI Public Library “Alija Isaković” Gradačac, which is one of the most organized public libraries in Tuzla Canton, continu­ously following and applying contemporary library practice and having the best staffing structure. Posi­tive results were also shown by PI Public Library Kladanj as the second library in Tuzla Canton that showed a high degree of compliance with standards, continuously following contemporary library prac­tice and having good staffing structure.

Looking at the sampled libraries, the library ma­terials collection ranges from 12,968 library units (City Library Čelić) to over 30,000 in larger librar­ies. The Rulebook on Conditions for Establishment and Operation of Libraries (Službene novine TK, No. 03/01, 12/11, pp. 1-3) prescribes that an inde­pendent library should have a collection of at least 15,000 books and 25 periodical publication titles. A significant problem is the non-existence of pre­scribed library catalogs in several libraries and in­adequate arrangement of materials that does not follow professional standards (UDC classification).

Most libraries in Tuzla Canton have outdated tech­nical equipment, which hinders implementation of contemporary library systems. Particularly pro­nounced is the problem of lack of adequate equip­ment for work in the COBISS/Cataloging system and COBISS/Circulation system.

The analysis of library status in Tuzla Canton also included inspection of three special libraries pre­sented in tabular form:

122

Muharemagić

Osnivači JU Specijalne biblioteke “Behram-beg” su Sabor Islamske zajednice u BiH i Skupština Tuzlan­skog kantona. Ova biblioteka je punopravna članica sistema COBISS od 2018. godine. Glavni nedosta­tak predstavlja neaktiviran modul COBISS/Pozaj- mica i potreba za dodatnom katalogizacijom speci­fične građe (što se u međuvremenu i realizovalo). Biblioteka JU Specijalna biblioteka “Behram-beg” dobar je primjer organizacije rada među specijalnim bibliotekama.

Biblioteka Univerzitetskog kliničkog centra Tuzla kao medicinska biblioteka koristi interni elektronski katalog i ima pristup bazi podataka HINARI. Ovoj biblioteci preporučeno je uključivanje u sistem CO­BISS radi bolje integracije u nacionalnu bibliotečku mrežu.

Muzej Istočne Bosne egzistira u staroj zgradi i više godina unazad nema adekvatne uslove za smještaj svojih bogatih zbirki. Realizacija inicijalnog pro­jekta rekonstrukcije i nadogradnje zgrade Muzeja Istočne Bosne počela je 2009. godine, kada je for­miran vanjski dio objekta, ali zbog nedostatka fi- nansija stalo se s izgradnjom unutrašnjosti objekta, zbog čega uređenost i bolja organizacija rada Bibli­oteke u Muzeju Istočna Bosna ne mogu biti adekvat­no realizovani. Završetak projekta uređenja Muzeja Istočne Bosne igra veliki značaj za ovu ustanovu. Sanacijom i restauracijom objekta stvaraju se i veće mogućnosti za razvoj muzeja koji je značajan kul­turni potencijal, kroz kreiranje kulturno-turističkih i znanstveno-edukativnih sadržaja, ali i same biblio­teke koja djeluje unutar njega.

The founders of PI Special Library “Behram-beg” are the Assembly of the Islamic Community in Bos­nia and Herzegovina and the Assembly of Tuzla Canton. This library has been a full member of the COBISS system since 2018. The main deficiency is the non-activated COBISS/Circulation module and the need for additional cataloging of specific ma­terials (which has since been realized). Library PI Special Library “Behram-beg” is a good example of work organization among special libraries.

The Library of the University Clinical Center Tuzla as a medical library uses an internal electronic cata­log and has access to the HINARI database. This library was recommended to join the COBISS sys­tem for better integration into the national library network.

The Museum of Eastern Bosnia exists in an old building and for years has not had adequate condi­tions for housing its rich collections. The realiza­tion of the initial project of reconstruction and ex­tension of the Museum of Eastern Bosnia building began in 2009 when the exterior of the building was formed, but due to lack of finances, construction of the building interior stopped, which is why proper arrangement and better organization of work of the Library at the Museum of Eastern Bosnia cannot be adequately realized. Completion of the Museum of Eastern Bosnia arrangement project is of great im­portance for this institution. Through remediation and restoration of the building, greater opportuni­ties are created for museum development, which is a significant cultural potential, through creation of cultural-tourist and scientific-educational content, but also for the library itself operating within it.

123

BOSNIACA 2025; 30: 113-134

Univerzitetska biblioteka sa svojim organizacionim jedinicama na 12 fakulteta i jednoj akademiji pred­stavlja najrazvijeniji dio bibliotečke mreže kantona. Ova biblioteka je punopravna članica od 2011. go­dine. Glavni problemi ogledaju se kroz nedefinisa- nu nabavnu politiku građe, oslanjanje isključivo na fond koji pristiže kao obavezni objavljeni primjerak i projektno finansiranje, nepostojanje stručno orga- nizovanog fonda i izrađenog šifrarnika (Mašinski fakultet, Pravni fakultet, Rudarsko-geološko-gra- đevinski fakultet), neadekvatne prostorne uslove na pojedinim fakultetima i nedovoljnu dodatnu eduka­ciju bibliotekara.

U toku stručnog nadzora na organizacionim jedi­nicama Biblioteke Univerziteta, kao primjer dobre prakse izdvojile su se biblioteka Ekonomskog fa­kulteta i biblioteka Tehnološkog fakulteta u Tuzli.

Najveći nedostatak Univerzitetske biblioteke jeste nabavna politika. Fakulteti ne izdvajaju namjenska sredstva za kupovinu bibliotečke građe. Sadašnji izvori nabavke su obavezni primjerak ustanove i pro­jekti Federalnog ministarstva obrazovanja i nauke.

Prostorni uslovi su od suštinskog značaja za rad svake biblioteke jer oni direktno utiču na kvalitet usluga, zadovoljstvo korisnika, očuvanje građe i mogućnost uvođenja novih funkcija. Unutar Uni­verzitetske biblioteke fondovi su raspoređeni na više lokacija, uz neadekvatne magacinske prostore, ali je planirano rješenje navedenog problema kroz uređenje Kampusa Univerziteta.

Stručna analiza obuhvata dosijee preko 124 biblio­teke (90 osnovnih + 34 srednjoškolske biblioteke).

Na osnovu Zakona o bibliotečkoj djelatnosti TK kantona (Službene novine TK, br. 6/00, 15/11 i 7/17), Pedagoških standarda i općih normativa za osnovni odgoj i obrazovanje u Tuzlanskom kantonu (Službene novine TK, br. 12/22, 15/22, 11/23, 11/24, broj:10/1-34-023542-4/24 od 18. 9. 2024. godine i broj: 10/1-34-029866-3/25 od 13. 10. 2025. godine) i Pedagoških standarda i normativa za srednje ob­razovanje i odgoj u Tuzlanskom kantonu (Službene

The University Library with its organizational units at 12 faculties and one academy represents the most developed part of the canton’s library network. This library has been a full member since 2011. The main problems are reflected through: undefined acquisi­tion policy for materials, relying exclusively on the collection that arrives as mandatory published copies and project financing, non-existence of pro­fessionally organized collections and developed classification schemes (Faculty of Mechanical En­gineering, Faculty of Law, Faculty of Mining, Ge­ology and Civil Engineering), inadequate spatial conditions at individual faculties, and insufficient additional education of librarians.

During professional supervision of University Li­brary organizational units, the library of the Fac­ulty of Economics and the library of the Faculty of Technology in Tuzla stood out as examples of good practice.

The biggest deficiency of the University Library is acquisition policy. Faculties do not allocate ear­marked funds for purchase of library materials. Cur­rent acquisition sources are mandatory institutional copies and projects of the Federal Ministry of Edu­cation and Science.

Spatial conditions are of essential importance for the work of every library because they directly affect service quality, user satisfaction, materials preserva­tion, and the possibility of introducing new functions. Within the University Library, collections are distrib­uted across multiple locations, with inadequate stor­age spaces, but a solution to this problem is planned through arrangement of the University Campus.

Professional analysis includes dossiers covering 124 libraries (90 elementary + 34 secondary school libraries).

Based on the Law on Library Activity of Tuzla Can­ton (Službene novine TK, No. 6/00, 15/11 and 7/17), Pedagogical Standards and General Norms for Pri­mary Education in Tuzla Canton (Službene novine TK, No. 12/22, 15/22, 11/23, 11/24, number: 10/1­34-023542-4/24 of 18. 9. 2024 and number: 10/1-

124

Muharemagić

novine TK, br. 12/22, 15/22 i 11/23) te IFLA-inog/ UNESCO-vog Manifesta o školskim bibliotekama (IFLA & UNESCO, 2022), školske biblioteke pod­liježu dvojnoj funkciji. Ujedinjavanje bibliotečkih standarda i pedagoških standarda u školskim bi­bliotekama predstavlja proces integracije stručnih principa bibliotečkog rada sa zahtjevima odgojno- obrazovnog procesa. Na taj način biblioteka ne dje­luje isključivo kroz tradicionalnu bibliotečku ulogu posuđivanja i obrade građe, koji sami po sebi podra­zumijevaju primjenu bibliotečkih standarda i nor­mativa, nego se afirmiše i kao aktivan pedagoški re­surs koji doprinosi razvoju čitalačke, informacione i medijske pismenosti učenika, podržava nastavni plan i program te učestvuje u formiranju kritičkog mišljenja i stvaralačkih kompetencija.

Bibliotečka funkcija školskih biblioteka ogleda se u obezbjeđivanju, stručnoj obradi, čuvanju i dostu­pnosti knjižne i neknjižne građe u skladu s važećim bibliotečkim standardima i normama. Ona podra­zumijeva primjenu profesionalnih metoda katalo- gizacije, klasifikacije i bibliografske kontrole, kao i izgradnju fonda koji je utemeljen na principima stručne selekcije i aktuelnosti. Na ovaj način bi­blioteka osigurava kvalitetnu i organizovanu bazu znanja, koja je osnovni preduvjet za ostvarivanje pedagoške i obrazovne uloge školske biblioteke, što se postiže kroz prikupljanje, obradu i čuvanje obra­zovnih resursa, organizaciju fonda prema biblioteč- kim standardima (UDK), katalogizaciju u skladu s međunarodnim pravilima i pristup sistemu COBISS za povezivanje s nacionalnom mrežom.

Pedagoška funkcija školskih biblioteka ogleda se u njihovoj ulozi aktivnog podržavaoca nastavnog pro­cesa i cjelokupnog obrazovanja učenika. Biblioteka pruža resurse i programe koji razvijaju čitalačke, informacione i medijske kompetencije, podstiče sa­mostalno učenje i istraživačke vještine te doprinosi formiranju kritičkog mišljenja i stvaralačkih spo­sobnosti. Kroz saradnju s nastavnicima i organizaci­ju obrazovnih aktivnosti, biblioteka se afirmiše kao integralni pedagoški “partner”, čime nadilazi svoju primarnu funkciju posredovanja građe i postaje ak­tivan subjekt odgojno-obrazovnog procesa. Ovakvu ulogu školska biblioteka ostvaruje kroz podršku na­stavnom procesu kroz odabir i pripremu materijala, edukaciju učenika o informacionoj pismenosti, sa- radnju s nastavnicima u pripremi časova i podstica- nje čitanja i ljubavi prema knjizi.

34-029866-3/25 of 13. 10. 2025), and Pedagogi­cal Standards and Norms for Secondary Education in Tuzla Canton (Službene novine TK, No. 12/22, 15/22 and 11/23), as well as the IFLA/UNESCO School Library Manifesto (IFLA & UNESCO, 2022), school libraries are subject to a dual func­tion. The harmonization of library standards and pedagogical standards in school libraries represents a process of integrating professional principles of li­brary work with the requirements of the educational process. In this way, the library does not operate ex­clusively through the traditional library role of lend­ing and processing materials, which themselves im­ply application of library standards and norms, but is also affirmed as an active pedagogical resource that contributes to the development of reading, in­formation, and media literacy of students, supports the curriculum, and participates in forming critical thinking and creative competencies.

The library function of school libraries is reflected in providing, professional processing, preserving, and making available book and non-book materials in accordance with applicable library standards and norms. It implies application of professional meth­ods of cataloging, classification, and bibliographic control, as well as building a collection that is based on principles of professional selection and currency. In this way, the library ensures a quality and orga­nized knowledge base, which is a basic prerequisite for realizing the pedagogical and educational role of the school library, which is achieved through: col­lection, processing, and preservation of educational resources, organization of collections according to library standards (UDC), cataloging in accordance with international rules, and access to the COBISS system for connection with the national network.

The pedagogical function of school libraries is reflected in their role as active supporters of the teaching process and overall student education. The library provides resources and programs that develop reading, information, and media competen­cies, encourages independent learning and research skills, and contributes to forming critical thinking and creative abilities. Through cooperation with teachers and organization of educational activities, the library is affirmed as an integral pedagogical “partner,” thereby transcending its primary function of mediating materials and becoming an active sub­ject of the educational process. The school library

125

BOSNIACA 2025; 30: 113-134

Školske biblioteke kao hibridne ustanove moraju balansirati bibliotečke standarde s pedagoškim po­trebama. Uspješna školska biblioteka je ona koja tehnički ispunjava standarde (COBISS, katalogi- zacija, revizija), pedagoški doprinosi obrazovnom procesu (informaciona pismenost, podsticanje čita­nja), aktivno sarađuje s nastavnim osobljem i struč­nim službama i kontinuirano se razvija praćenjem najboljih praksi. Školska biblioteka ostvaruje svoju ulogu kroz sinergiju bibliotečke i pedagoške funkci­je, stvarajući moderan obrazovni resurs koji pripre­ma učenike za društvo znanja.

U Tuzlanskom kantonu četiri javne biblioteke nala­ze se u sistemu COBISS, u kojem su i dvije speci­jalne biblioteke te jedna Univerzitetska biblioteka (s organizacionim jedinicama). U grafičkom prikazu (Grafikon 1) predstavljena je pokrivenost COBISS mrežom biblioteka u Tuzlanskom kantonu, dok je u Tabeli 4. prikazan hronološki pregled uključivanja biblioteka u sistem COBISS.

achieves this role through: support for the teaching process through selection and preparation of materi­als, education of students about information litera­cy, cooperation with teachers in lesson preparation, and encouragement of reading and love of books.

School libraries as hybrid institutions must balance library standards with pedagogical needs. A suc­cessful school library is one that technically meets standards (COBISS, cataloging, revision), pedagog­ically contributes to the educational process (infor­mation literacy, reading encouragement), actively cooperates with teaching staff and professional services, and continuously develops by following best practices. The school library realizes its role through synergy of library and pedagogical func­tions, creating a modern educational resource that prepares students for the knowledge society.

In Tuzla Canton, four public libraries are in the CO­BISS system, along with two special libraries and one University library (with organizational units). Graph 1 presents COBISS coverage of the library network in Tuzla Canton, while Table 4 shows a chronological overview of library inclusion in the COBISS system.

Pokrivenost bibliotečke mreže Tuzlanskog kantona COBISS-om COBISS coverage of Tuzla Canton library network

Javne biblioteke (9) Public libraries (9) Specijalne biblioteke (3) Special libraries (3)

Univerzitetska biblioteka (1) University library (1)

Ukupno analizirane (13) Total analyzed (13)

44% (4/9)

67% (2/3)

100% (1/1)

54 % (7/13)

Grafikon 1. Distribucija biblioteka po statusu u COBISS-u Graph 1. Distribution of Libraries by COBISS Status

Podaci prikazani na lijevoj strani grafikona poka­zuju brojčanu zastupljenost biblioteka u Tuzlan­skom kantonu, dok podaci s desne strane pokazuju brojčano i procentualno koliko se biblioteka, unutar njihove klasifikacije, nalazi u sistemu COBISS. Pri­kazan je udio biblioteka koje su potpuno integrisane u nacionalni bibliotečko-informacioni sistem, udio djelimično uključenih i onih biblioteka koje još nisu povezane. Prikaz u procentima omogućava brzu usporedbu i identifikaciju oblasti za unapređenje saradnje, standardizacije obrade građe i dostupnost informacija korisnicima u cijeloj bibliotečkoj mreži na području Tuzlanskog kantona.

Data shown on the left side of the graph shows nu­merical representation of libraries in Tuzla Canton, while data on the right side shows numerically and percentually how many libraries, within their clas­sification, are in the COBISS system. The share of libraries that are fully integrated into the national library-information system, the share of partially in­cluded, and those libraries that are not yet connected is shown. Presentation in percentages enables quick comparison and identification of areas for improve­ment of cooperation, standardization of materials processing, and information availability to users across the entire library network in Tuzla Canton.

126

Muharemagić

Tabela 4. Hronološki pregled uključivanja biblioteka u sistem COBISS

Table 4. Chronological Overview of Library Inclusion in COBISS System

Ako uporedimo prikupljene podatke s podacima umreženosti biblioteka na teritoriji cijele Bosne i Hercegovine, vidljivo je da je u sistem COBISS.BH uključeno 114 biblioteka, od čega 73 iz Federacije BiH. Kada je u pitanju Tuzlanski kanton u odnosu na ostale kantone, u COBISS sistem uključeno je najmanje biblioteka, naročito javnih.

Procjenjujući gap analizu Tuzlanski kanton, kao ekonomski razvijen i najmnogoljudniji kanton, pa­radoksalno ima najmanji procent biblioteka uklju­čenih u nacionalni sistem. Ovo predstavlja značajan nedostatak u odnosu na druge kantone.

Tabela 5. prikazuje ključne probleme bibliotečkih institucija, razvrstane po kategorijama: javne, speci­jalne i Univerzitetska biblioteka sa svojim organiza­cionim jedinicama. Problemi su klasifikovani kao: nedovoljna finansijska sredstva, nedovoljan stručni kadar, zastarjela tehnička oprema, neadekvatni pro­storni uslovi i nepovezanost sa sistemom COBISS. Rezultati su iskazani u procentima, što omogućava usporedbu učestalosti pojedinih problema.

If we compare collected data with library network connectivity data across Bosnia and Herzegovina, it is visible that 114 libraries are included in the CO- BISS.BH system, of which 73 are from the Federa­tion of Bosnia and Herzegovina. When it comes to Tuzla Canton compared to other cantons, the fewest libraries are included in the COBISS system, espe­cially public ones.

Assessing the gap analysis, Tuzla Canton as an economically developed and most populous canton paradoxically has the smallest percentage of librar­ies included in the national system. This represents a significant deficiency compared to other cantons.

Table 5. shows key problems of library institutions, classified by categories: public, special, and Uni­versity library with its organizational units. Prob­lems are classified as: insufficient financial resourc­es, insufficient professional staff, outdated technical equipment, inadequate spatial conditions, and dis­connection from the COBISS system. Results are expressed in percentages, which enables compari­son of frequency of individual problems.

Tabela 5. Glavni problemi po kategorijama biblioteka

Table 5. Main Problems by Library Categories

127

BOSNIACA 2025; 30: 113-134

Pored tih problema, biblioteke na području Tuzlan­skog kantona susreću se i s drugim problemima. Prema Pravilniku o uslovima za osnivanje biblio­teka, jedan od ključnih problema javnih bibliote­ka proizilazi iz činjenice da se većina njih nalazi u sklopu centara za kulturu. Pravilnikom su defi- nisane minimalne kvantitete knjižne i periodične građe koju svaka biblioteka treba posjedovati kako bi ispunila standarde rada, a to su minimum 15.000 knjiga za samostalnu biblioteku i 25 naslova perio­dičnih publikacija. Uprkos normiranim potrebama, Gradska biblioteka Čelić ima 12.968 bibliotečkih jedinica, što je ispod propisanog minimuma, a ve­ćina biblioteka ima nedovoljan budžet za nabavku bibliotečke građe.

Finansiranje je neadekvatno posebno u biblioteka­ma u sastavu kulturnih centara, gdje se sredstva ras­poređuju na nivou cijele ustanove. Upravo u cilju poštovanja i pravnog okvira, odnosno odredbe člana 17. Zakona o bibliotečkoj djelatnosti TK, te drugih važećih zakonskih i podzakonskih akata, biblioteke moraju da djeluju kao samostalne institucije.

Nedostatak stručnog kadra definisan je također kao jedan od ključnih problema unutar biblioteka u Tu­zlanskom kantonu. Zabilježen je nedovoljan broj bibliotekara s odgovarajućom stručnom spremom i položenim stručnim ispitom.

Zastarjela oprema i nedovoljna informatička infra­struktura otežavaju modernizaciju bibliotečkih pro­cesa. U međunarodnoj praksi standardi IFLA-e pre­poručuju 2–3% lokalnog budžeta za biblioteke, dok biblioteke u Tuzlanskom kantonu rade sa značajno manjim izdvajanjima.

Generalno, kombinacija svih ovih faktora ukazuje na potrebu za sistemskim rješavanjem i unapre­đenjem bibliotečke mreže, uz poštivanje pravnog okvira i primjenu profesionalnih standarda, kako bi biblioteke mogle kvalitetno služiti svojim korisni­cima.

U dosadašnjem radu Službe za matične poslove i ra­zvoj bibliotekarstva JU Narodna i univerzitetska bi­blioteka “Derviš Sušić” Tuzla nije primjenjivan ova­kav pristup stručnom nadzoru. Uglavnom su to bile posjete iza kojih nije postojao nikakav pisani trag u smislu službenog evidentiranja zatečenog stanja.

In addition to the stated problems, libraries in Tuzla Canton face other problems. According to the Rule­book on Conditions for Establishing Libraries, one of the key problems of public libraries arises from the fact that most of them are located within culture centers. The Rulebook defines minimum quantities of book and periodical materials that each library should possess to meet work standards, namely a minimum of 15,000 books for an independent li­brary and 25 periodical publication titles. Despite standardized needs, City Library Čelić has 12,968 library units, which is below the prescribed mini­mum, and most libraries have insufficient budget for acquisition of library materials.

Financing is inadequate especially in libraries with­in culture centers where funds are distributed at the level of the entire institution. Precisely to respect the legal framework, namely the provision of Ar­ticle 17 of the Law on Library Activity of TK, and other applicable legal and regulatory acts, libraries must operate as independent institutions.

Lack of professional staff is also defined as one of the key problems within libraries in Tuzla Canton. An insufficient number of librarians with appropri­ate professional qualifications and passed profes­sional examination was recorded.

Outdated equipment and insufficient IT infrastruc­ture hinder modernization of library processes. In international practice, IFLA standards recommend 2–3% of local budget for libraries, while libraries in Tuzla Canton operate with significantly smaller allocations.

Generally, the combination of all these factors in­dicates the need for systematic resolution and im­provement of the library network, with respect for the legal framework and application of professional standards, so that libraries can serve their users with quality.

In the previous work of the Department for Coor­dinating Library Services and Library Develop­ment of PI National and University Library “Derviš Sušić” Tuzla, such an approach to professional su­pervision was not applied. These were mostly visits after which there was no written trace in terms of official recording of the found situation.

128

Muharemagić

Nakon analize postojećeg stanja i istraživanja, a u cilju poboljšanja rada, efikasnosti i kvalitete biblio- tečkog procesa, bilo je nužno dati konkretne, prak­tične i ostvarive prijedloge, prvenstveno definisane kroz hitne intervencije.

U Javnim bibliotekama u Banovićima, Gračanici i Kalesiji potrebno je osigurati provođenje konkret­nih mjera aktiviranjem postojećih pristupnica ovom sistemu. Bibliotekama u Čeliću i Živinicama trebalo bi omogućiti potpisivanje novih ugovora za pristup sistemu COBISS kao novim članicama, a kako bi se osigurala finansijska podrška cijelom sistemu, obezbijediti finansijska sredstava na godišnjem ni­vou za članstvo u sistemu i omogućavanje korište­nje programa.

Za biblioteku Univerzitetskog kliničkog centra Tuzla kao specijalnu biblioteku od značaja bi bio pristup sistemu COBISS. Taj značaj se prvenstveno ogleda u otvaranju fondova za široku istraživačku zajednicu. Prof. dr. Ervin Alibegović, pomoćnik direktora Sektora za nastavu i naučno-istraživački rad, prepoznao je prednosti sistema COBISS kao i njegov značaj. Postoje nastojanja da se plan reali­zira u 2025. godini te da ova specijalna biblioteka postane članica bibliotečko-informacionog sistema COBISS/BH, kao treća specijalna biblioteka na po­dručju Tuzlanskog kantona.

Srednjoročne mjere omogućiće postizanje stabilnih rezultata i povezivanje kratkoročnih aktivnosti s du­goročnom strategijom.

After analysis of the existing situation and research, with the aim of improving work, efficiency, and quality of the library process, it was necessary to provide concrete, practical, and achievable propos­als, primarily defined through urgent interventions.

In Public Libraries in Banovići, Gračanica, and Kalesija, it is necessary to ensure implementation of specific measures by activating existing access agreements to this system. Libraries in Čelić and Živinice should be enabled to sign new contracts for access to the COBISS system as new members, and to ensure financial support for the entire system, provide financial resources at the annual level for system membership and enable use of the program.

For the library of the University Clinical Center Tu­zla as a special library, access to the COBISS system would be significant. This significance is primarily reflected in opening collections to the broader re­search community. Prof. Dr. Ervin Alibegović, As­sistant Director of the Sector for Teaching and Sci­entific Research Work, recognized the advantages of the COBISS system as well as its significance. There are efforts to realize the plan in 2025 so that this special library becomes a member of the CO- BISS/BH library-information system, as the third special library in Tuzla Canton.

Medium-term measures will enable achievement of stable results and connection of short-term activities with long-term strategy.

129

BOSNIACA 2025; 30: 113-134

130

Muharemagić

bi od suštinskog značaja za povećanje dostupnosti resursa, smanjenja troškova, podršku istraživanju i obrazovanju, lakšu razmjenu iskustava i jaču druš­tvenu ulogu biblioteka. Stoga je potrebno osigurati potpunu stopostotnu integraciju u nacionalnu bi- bliotečku mrežu, izraditi zajednički katalog preko 500.000 bibliografskih zapisa i uspostaviti među- bibliotečka pozajmicu koja će biti funkcionalna na svim nivoima.

Uspješna realizacija identifikovanih preporuka za­htijeva sistemski pristup s jasno definisanim odgo­vornostima i vremenskim okvirima. Implementa- ciona matrica predstavlja strateški instrument koji transformiše dijagnostička saznanja u konkretne, mjerljive akcije sa specifičnim rokovima, odgo­vornim subjektima i procjenama potrebnih resursa. Matrica je strukturirana u tri faze (Tabela 6): hitne

tions. Library networking would be of essential im­portance for increasing resource availability, reduc­ing costs, supporting research and education, easier exchange of experiences, and stronger social role of libraries. Therefore, it is necessary to ensure com­plete one hundred percent integration into the na­tional library network, create a joint catalog of over 500,000 bibliographic records, and establish inter­library lending that will be functional at all levels.

If we present the implementation plan steps in tab­ular form, it is possible to see a practical tool for planning and monitoring realization of strategies and projects, which clearly shows us who is respon­sible for taking certain measures, in what time pe­riod, and with what available resources.

Successful realization of identified recommenda­tions requires a systematic approach with clearly defined responsibilities and timeframes. The imple­mentation matrix represents a strategic instrument that transforms diagnostic findings into concrete, measurable actions with specific deadlines, respon-

131

BOSNIACA 2025; 30: 113-134

intervencije za rješavanje najkritičnijih problema (6 mjeseci), srednjoročne mjere za stabilizaciju siste­ma (6–24 mjeseca) i dugoročne aktivnosti za održi­vi razvoj (2–5 godina). Ovakav pristup omogućava racionalnu alokaciju resursa, fazno planiranje aktiv­nosti i kontinuirano praćenje napretka u transforma­ciji bibliotečke mreže Tuzlanskog kantona.

sible entities, and resource estimates. The matrix is structured in three phases (Table 6): urgent inter­ventions to resolve the most critical problems (6 months), medium-term measures for system stabi­lization (6–24 months), and long-term activities for sustainable development (2–5 years). Such an ap­proach enables rational resource allocation, phased activity planning, and continuous progress monitor­ing in the transformation of Tuzla Canton’s library network.

Tabela 6. Implementaciona matrica Table 6. Implementation Matrix

(Napomena: cifre su indikativno procijenjene)

8. Zaključak

Stručni nadzor je pokazao da bibliotečka mreža Tuzlanskog kantona ima značajan potencijal, ali da se suočava sa sistemskim problemima koji ograni­čavaju njen razvoj i kvalitet usluga. Ključni izazov predstavlja nedovoljna finansijska podrška i spora implementacija savremenih bibliotečkih sistema.

Uspješno rješavanje identifikovanih problema za­htijeva koordiniran pristup svih relevantnih aktera – od osnivača biblioteka do nadležnih ministarstava. Posebnu pažnju treba posvetiti procesu uključivanja biblioteka u sistem COBISS, što predstavlja osnov­ni preduslov za modernizaciju bibliotečkih usluga.

9. Conclusion

Professional supervision has shown that the library network of Tuzla Canton has significant potential, but faces systemic problems that limit its develop­ment and service quality. The key challenge is in­sufficient financial support and slow implementa­tion of contemporary library systems.

Successful resolution of identified problems re­quires a coordinated approach by all relevant ac- tors—from library founders to relevant ministries. Special attention should be paid to the process of including libraries in the COBISS system, which represents the basic prerequisite for modernization of library services.

132

Muharemagić

Rezultati ovog istraživanja otkrivaju sliku koja kombinuje značajne potencijale sa sistemskim izazovima. Rezultati dobijeni stručnim nadzorom mogu poslužiti kao osnova za kreiranje strateškog plana razvoja bibliotečke djelatnosti u kantonu i do­nošenje konkretnih mjera za poboljšanje postojećeg stanja.

U konačnici, mogu se sumirati ključni zaključci:

U prioritetnom djelovanju potrebno je omogućiti osamostaljivanje biblioteka i zadovoljiti kadrov­ski minimum. Neophodno je uspostaviti masovno uključivanje u sistem COBISS, kao i sistemsku strategiju bibliotečkog razvoja. Gledano dugoroč­no, biblioteke Tuzlanskog kantona imaju potencijal da postanu moderna, korisno orijentisana informa- ciona središta koja će podržati obrazovni, kulturni i privredni razvoj kantona. Ovaj potencijal može se realizovati kroz: koordiniranu aktivnost svih rele­vantnih aktera, adekvatno finansiranje bibliotečke djelatnosti, poštovanje zakonskog okvira i međuna­rodnih standarda i kontinuirani monitoring i evalu- aciju napretka.

Ovaj stručni rad, kao zaključna poruka, treba da bude katalizator za transformaciju bibliotečke dje­latnosti Tuzlanskog kantona iz fragmentiranog si­stema u koherentnu, modernu mrežu informacionih institucija. Uspjeh ove transformacije zavisi od po­litičke volje, finansijske podrške i profesionalnog angažovanja svih uključenih strana, dok će idući korak u unapređenju sistema biti uspostavljanje go­dišnjeg ciklusa stručnog nadzora koji će pratiti im­plementaciju preporuka i obezbijediti kontinuirano poboljšanje kvaliteta bibliotečkih usluga.

The results of this research reveal a picture that combines significant potential with systemic chal­lenges. The results obtained through professional supervision can serve as a basis for creating a stra­tegic plan for library activity development in the canton and adopting specific measures to improve the existing situation.

Ultimately, key conclusions can be summarized:

In priority action, it is necessary to enable library in­dependence and satisfy staffing minimum. It is nec­essary to establish mass inclusion in the COBISS system, as well as a systemic strategy for library development. Looking long-term, libraries of Tuzla Canton have the potential to become modern, user- oriented information centers that will support the educational, cultural, and economic development of the canton. This potential can be realized through: coordinated activity of all relevant actors, adequate financing of library activity, respect for the legal framework and international standards, and contin­uous monitoring and evaluation of progress.

This professional work, as a concluding message, should be a catalyst for transformation of library activity of Tuzla Canton from a fragmented system into a coherent, modern network of information institutions. The success of this transformation de­pends on political will, financial support, and pro­fessional engagement of all involved parties, while the next step in system improvement will be estab­lishing an annual cycle of professional supervision that will monitor implementation of recommenda­tions and ensure continuous improvement of library service quality.

133

BOSNIACA 2025; 30: 113-134

Popis korištenih skraćenica

BKC – Bosanski kulturni centri

CK – Centar za kulturu

CKI – Centar za kulturu i informisanje

COBISS (Co-operative Online Bibliographic Systems and Services) – Kooperativni online bibli­ografski sistem i servisi)

IFLA (International Federation of Library Asso­ciations and Institutions) – Međunarodna federacija bibliotečkih udruženja i institucija

UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) – Organizacija Ujedi­njenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu

Bibliografija / Bibliography

JU Narodna i univerzitetska biblioteka “Derviš Sušić” Tuzla. (2023–2024). Statistički podaci biblioteka Tuzlanskog kantona. Arhiva Službe za matične poslove i razvoj bibliotekarstva.

JU Narodna i univerzitetska biblioteka “Derviš Sušić” Tuzla. (2023–2024). Zapisnici o stručnom nadzoru biblioteka Tuzlanskog kantona. Služba za matične poslove i razvoj bibliotekarstva.

List of used abbreviations

BKC – Bosnian Cultural Centers

CK – Culture Center

CKI – Center for Culture and Information

COBISS – Co-operative Online Bibliographic Sys­tems and Services

IFLA – International Federation of Library Asso­ciations and Institutions

UNESCO – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization

Pedagoški standardi i opći normativi za osnovni odgoj i obrazovanje u Tuzlanskom kantonu. Službene novine TK, br. 12/22, 15/22, 11/23, 11/24, broj:10/1-34-023542-4/24 od 18. 9. 2024. godine i broj: 10/1-34-029866-3/25 od 13. 10. 2025. godine.

Pedagoški standardi i normativi za srednje obrazovanje i odgoj u Tuzlanskom kantonu. Službene novine TK, br. 12/22, 15/22 i 11/23.

Pravilnik o tehničko-zaštitnim mjerama za čuvanje bibliotečke građe. Službene novine TK, br. 03/01.

Pravilnik o uslovima za osnivanje i rad biblioteka. Službene novine TK, br. 03/01, 12/11.

Pravilnik o stručnim zvanjima, uslovima i načinu sticanja stručnih zvanja u bibliotečkoj djelatnosti. Službene novine TK, br. 03/01.

Pravila JU NUB TZ (Broj: 272/12 od 10. 4. 2012. godine, 547/15 od 30. 6. 2015. godine, 457/17 od 13. 9. 2017. godine, 235/19 od 28. 3. 2019. godine i 401/24 od 28. 6. 2024. godine).

Zakon o bibliotečkoj djelatnosti Tuzlanskog kantona. Službene novine TK, br. 6/00, 15/11, 7/17.

Zakon o izmjenama i dopunama zakona o bibliotečkoj djelatnosti. Službene novine TK, broj: 6/00, 5/11 od 19. 12. 2011. godine.

134